Międzynarodowy Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu
Wyrok Wielkiej Izby z dnia 21 października 2013 roku
w sprawie
JANOWIEC I INNI PRZECIWKO ROSJI
(skargi nr 55508/07 i 29520/09)


W dniu 5 marca 2010 r., dokładnie w 70 rocznicę zbrodniczej decyzji najwyższych władz Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS) o zgładzeniu polskich oficerów - jeńców wojennych - Międzynarodowy Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu zarejestrował kolejną skargę na Federację Rosyjską - będącą ze swego wyboru jedynym prawnym sukcesorem ZSRS - w związku z odmową udostępniania przez Naczelną Prokuraturę Wojskową Federacji Rosyjskiej wszczęcia prawnej rehabilitacji jeńca wojennego ppłk. Wacława Plewako i udzielenia informacji w sprawie śledztwa katyńskiego zakończonego w Rosji bez rozstrzygnięć. Wśród skarżących znaleźli się członkowie Towarzystwa Rodu Plewako: Stanisław Jan Plewako i Włodzimierz Plewako

Do Trybunału w Międzynarodowym Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu wpłynęły co najmniej 3 skargi:

   1. Janowiec i inni przeciwko Rosji (skarga nr 55508/07) z 19 listopada 2007 roku
   2. Wołk-Jezierska i inni przeciwko Rosji (skarga nr 29520/09) z 24 maja 2009 roku
   3. Kraczkiewicz i inni przeciwko Rosji, (skarga nr 15120/10) zarejestrowana 5 marca 2010 roku,
      w tej liczbie wśród skarżących Stanisław Jan Plewako i Włodzimierz Plewako

Postanowieniem z dnia 5 lipca 2011 roku Trybunał połączył skargi przeciw Rosji - 1 (Janowiec i inni) i 2 (Wołk-Jezierska i inni) i uznał je za częściowo dopuszczalne. Niestety z powodów formalnych umorzył skargę Kraczkiewicz i inni przeciwko Rosji.

W dniu 21 października 2013 r., na podstawie artykułu 34 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Trybunał ogłosił wyrok Wielkiej Izby w połączonej sprawie, niestety uznając się za niekompetentny. Trybunał orzekł, że nie ma kompetencji do zbadania zarzutu o braku skuteczności śledztwa w odniesieniu do zdarzeń, które miały miejsce przed przyjęciem Konwencji w 1950 r. Ponadto, w czasie gdy Konwencja weszła w życiew stosunku  do Rosji śmierć polskich jeńców wojennych była już ustalonym faktem historycznym. Nie było zatem stanu przedłużającej się niepewności co do ich losu, co mogłoby doprowadzić do naruszenia art. 3 w odniesieniu do skarżących.

Oczywiście tło sprawy jest wspólne i zostało opisane przez Trybunał w Wyroku z kwietnia 2012 r. następująco:

A. Tło sprawy
  1. W dniu 23 sierpnia 1939 roku ministrowie spraw zagranicznych hitlerowskich Niemiec i Związku Sowieckiego podpisali traktat o nieagresji (znany jako pakt Ribbentrop-Mołotow), zawierający tajny protokół w którym strony ustaliły granice swoich „stref interesów” w razie przyszłego „terytorialnego i politycznego rozporządzenia“ niepodległymi państwami Europy Centralnej i Wschodniej, w tym Polski. Zgodnie z protokołem wschodnie tereny Polski „przypadłyby“ Związkowi Sowieckiemu.
  2. W dniu 1 września 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając II wojnę światową. W dniu 17 września 1939 roku sowiecka Armia Czerwona wkroczyła na terytorium Polski, rzekomo w celu obrony ludności ukraińskiej i białoruskiej, jaka zamieszkiwała jej wschodnią część, oświadczając że państwo polskie upadło w wyniku niemieckiego ataku i nie jest już w stanie zapewnić bezpieczeństwa własnym obywatelom. Wojsko Polskie nie stawiało oporu zbrojnego. Po aneksji terenów wschodniej Polski, w listopadzie 1939 roku ZSRS oświadczył, że 13,5 miliona żyjących tam obywateli polskich uznaje odtąd za obywateli Związku Sowieckiego.
  3. W ślad za postępującą Armią Czerwoną około 250.000 polskich żołnierzy, funkcjonariuszy policji, straży granicznej i służby więziennej oraz innych formacji mundurowych zostało zatrzymanych. Po rozbrojeniu około połowę z nich uwolniono, pozostali zostali wysłani do specjalnych obozów jenieckich utworzonych przez NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRS, poprzednik KGB) w Ostaszkowie, Starobielsku i Kozielsku. W dniu 9 października 1939 roku zadecydowano o umieszczeniu polskich oficerów w obozach w Kozielsku i w Starobielsku, a pozostałych funkcjonariuszy, w tym funkcjonariuszy policji i straży więziennej − w Ostaszkowie.
  4. Na początku marca 1940 roku Ławrientij Beria, szef NKWD, skierował do Józefa Stalina, Sekretarza Generalnego Komunistycznej Partii ZSRS, notatkę zawierającą wniosek o zatwierdzenie rozstrzelania polskich jeńców wojennych jako „zdeklarowanych i nierokujących nadziei poprawy wrogów władzy sowieckiej“. Według notatki w obozach jenieckich przebywało 14.736 byłych polskich oficerów, urzędników państwowych, obszarników, policjantów, agentów wywiadu, żandarmów, osadników i strażników więziennych, a w więzieniach Zachodniej Białorusi i Ukrainy kolejnych 18.632 obywateli Polski.
  5. W dniu 5 marca 1940 roku Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego („Politbiuro“), najwyższy organ ZSRS, podjęło decyzję o rozpatrzeniu „w trybie specjalnym“ z zastosowaniem „najwyższego wymiaru kary – rozstrzelania“ sprawy 14.700 byłych polskich oficerów przetrzymywanych w obozach jenieckich oraz 11.000 członków różnych kontrrewolucyjnych organizacji szpiegowskich i dywersyjnych, byłych obszarników, fabrykantów, urzędników i zbiegów, przetrzymywanych w więzieniach zachodniej Ukrainy i Białorusi. Rozpatrzenie spraw miało być przeprowadzone bez wzywania zatrzymanych i bez przedstawienia zarzutów, decyzji o zakończeniu śledztwa i aktu oskarżenia. Wykonanie decyzji zostało zlecone trzyosobowym zespołom („trójka”), złożonym z oficerów NKWD, którzy działać mieli w oparciu o listy wywozowe sporządzone przez obwodowe zarządy NKWD. Decyzja o egzekucji polskich więźniów została podpisana przez wszystkich członków Politbiura, w tym Stalina, Woroszyłowa, Mikojana, Mołotowa, Kalinina i Kaganowicza.
  6. Egzekucje miały miejsce w kwietniu i maju 1940 roku. Więźniowie z obozu w Kozielsku zostali zabici w pobliżu Smoleńska, w miejscu znanym jako Las Katyński, natomiast więźniowie z obozu w Starobielsku rozstrzelani zostali w wewnętrznym więzieniu NKWD w Charkowie, a ich ciała pogrzebano w pobliżu miejscowości Piatichatki. Policjantów z Ostaszkowa zamordowano w Kalininie (obecnie Twer) w więzieniu wewnętrznym NKWD i pochowano w miejscowości Miednoje. Okoliczności egzekucji więźniów z więzień w zachodniej Ukrainie i Białorusi pozostają nieznane do tej pory.
  7. Dokładna liczba zamordowanych została podana w notatce Aleksandra Szelepina, przewodniczącego KGB (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego), sporządzonej w dniu 3 marca 1959 roku dla Nikity Chruszczowa, Sekretarza Generalnego Komunistycznej Partii ZSRS: „Podsumowując, na podstawie decyzji specjalnej trójki NKWD w sumie rozstrzelanych zostało 21.857 osób, z czego 4.421 w Lesie Katyńskim (obwód smoleński), 3.820 w obozie w Starobielsku niedaleko Charkowa, 6.311 w obozie w Ostaszkowie (obwód kalininski) oraz 7.305 w innych obozach i więzieniach w zachodniej Ukrainy i Białorusi.
  8. Masowe groby w Katyniu odkryli najpierw polscy robotnicy przymusowi w 1942 roku, a następnie armia niemiecka w 1943 roku. Do ekshumacji powołano Międzynarodową Komisję Lekarską złożoną z 12 ekspertów medycyny sądowej i ich personelu pomocniczego z Belgii, Chorwacji, Danii, Finlandii, Francji, Węgier, Włoch, Holandii, Rumunii, Słowacji i Szwecji. Od kwietnia do czerwca 1943 roku wydobyto 4.243 ciała i zidentyfikowano 2.730 z nich. Komisja stwierdziła, że za masakrę odpowiedzialny był Związek Sowiecki.
  9. W odpowiedzi władze ZSRS winą za zbrodnię obarczyły Niemców, którzy - według Moskwy − mieli rzekomo w lecie 1941 roku przejąć kontrolę nad polskimi więźniami i ich zamordować. Po wyparciu armii niemieckiej ze Smoleńszczyzny we wrześniu 1943 roku NKWD powołało specjalną komisję pod przewodnictwem Nikołaja Burdenki, której zadaniem było zebranie dowodów rzekomej niemieckiej odpowiedzialności za zabicie polskich oficerów. W swoim komunikacie z dnia 22 stycznia 1944 roku Komisja ogłosiła, że polscy jeńcy zostali rozstrzelani przez Niemców jesienią 1941 roku.
  10. W dniu 14 lutego 1946 roku podczas procesu niemieckich zbrodniarzy wojennych przed Trybunałem Wojskowym w Norymberdze sowiecki prokurator powołując się na raport Komisji Burdenki próbował oskarżyć niemieckie władze o rozstrzelanie około 11 tysięcy polskich oficerów w lesie katyńskim jesienią 1941 roku. Oskarżenie zostało oddalone przez amerykańskich i brytyjskich sędziów z powodu braku dowodów.
  11. W dniu 3 marca 1959 roku Aleksander Szelepin w wyżej wspomnianej notatce dla Nikity Chruszczowa zalecił „zniszczenie wszystkich 21.857 akt ewidencyjnych dotyczących osób rozstrzelanych w 1940 roku w ramach operacji (...) [P]rotokoły posiedzeń trójek NKWD, które orzekły o zasądzeniu kary rozstrzelania wobec wymienionych osób, a także potwierdzenia wykonania tych decyzji, można zachować“.
  12. Pozostałe dokumenty [dotyczące zbrodni katyńskiej] umieszczono w specjalnym zbiorze, znanym jako „teczka nr 1”, i opieczętowano. W czasach Związku Sowieckiego prawo dostępu do niej miał tylko Sekretarz Generalny Komunistycznej Partii ZSRS. W dniu 28 kwietnia 2010 roku zawartość teczki została oficjalnie podana do wiadomości publicznej za pośrednictwem strony internetowej rosyjskiej Federalnej Służby Archiwalnej (rusarchives.ru).Teczka zawierała następujące dokumenty historyczne: notatkę Ławrientija Berii z dnia 5 marca 1940 roku, decyzję Politbiura z tego samego dnia, strony usunięte z protokołu posiedzenia Politbiura oraz notatkę Aleksandra Szelepina z dnia 3 marca 1959 roku